موسیقی امروز جهان و منجمله ایران را از نظر جامعه شناسی به دو بخش می توان تقسیم کرد : یکی موسیقی گیشه و دیگر موسیقی اندیشه که البته هر کدام جایگاه خود را دارند ولی تجربۀ تاریخی و جامعه شناسی نشان می دهد که نگهبان اصلی موسیقی در فرهنگ جهان همان موسیقی اندیشه است . و موسیقی گیشه که پدیده ایست نوظهور در حقیقت طفیل موسیقی اندیشه بحساب می آید . لذا جا دارد که به بررسی این موضوع پرداخته و مرز بین این دو بخش را مشخص کنیم .

مشخصات موسیقی گیشه :

موسیقی گیشه همانطور که گفته شد پدیده ای است نوظهور که ریشه در تجارت و بازاریابی دارد و هدف آن در درجۀ اول ایجاد درآمد است . نقش شنونده و حق او در این موسیقی فقط در حد یک خریدار بلیط است و نه بیشتر . طبیعی است که تبلیغات و ایجاد سروصدا نیز یکی از ابزارهای این سوداگری است ، از همان دست تبلیغاتی که برای فروش شکلات و پودر لباسشوئی و لوازم بهداشتی به کار گرفته می شود . البته عوامل گوناگون و رفتارهای رنگارنگ دیگری هم ممکن است در فضای این موسیقی پیش بیاید که چون همه زیر پوشش اهداف اولیه قرار می گیرد نیازی به توضیح آن نیست . این موسیقی نه تنها اندیشۀ سازنده و مثبت در ذهن شنونده ایجاد نمی کند بلکه در بعضی موارد موجب خستگی و ملال نیز می گردد . در این فضا می توان گفت که شنونده در نقش بَرده و فرمانبُردار فضای موسیقی قرار می گیرد .

موسیقی اندیشه :

این موسیقی ریشه در فرهنگ دارد . یعنی حامل پیامی تاریخی است که در تعالی ذهن نقش مؤثر دارد ، شنونده در فضای این موسیقی ، انسانی است صاحب نظر و اندیشمند که حق انتخاب و حق انتقاد دارد و حتی در بعضی موارد می تواند راهنما و الهام بخش اجراکننده نیز قرار گیرد . رابطۀ اجراکننده و شنونده در این فضا رابطه ای است دو جانبه بر اساس تبادل احساس و اندیشه و نه رابطۀ فروشنده و خریدار .

یادآوری این نکته نیز لازم است که تقسیم بندی و تعریف و توصیف ، دلیل بر هیچگونه تحمیل و یا توصیه نیست . اصلاً در این زمینه انتخاب و پسند موسیقی مورد نظر نیست ، مهم اینست که انتخاب آگاهانه صورت بگیرد . شما وقتی که برای خرید به بازار می روید مسلّم است که در انتخاب آزاد هستید ولی اگر به قصد مثلاً خرید تلویزیون رفته اید و بجای آن کامپیوتر انتخاب کنید ، آنوقت است که شناخت و انتخاب شما زیر سئوال می رود !

نکتۀ تاریخی :

در اینجا بد نیست که نگاهی گذرا داشته باشیم به نقاط عطف موسیقی اندیشه در صد سال اخیر تاریخ ایران .

1 – تدوین ردیف موسیقی ایران توسط زنده یاد میرزا عبدالله در دورۀ قاجاریه .

2 – دائر شدن موسیقی علمی در مدرسۀ دارالفنون در اواخر سلطنت قاجاریه .

3 – ایجاد مدرسه موسیقی ( مدرسه موسیقار ) در زمان رضاشاه .

4 – ایجاد هنرستان موسیقی ملی در دوران محمدرضا شاه .

5 – ایجاد برنامۀ گلهای جاویدان (گلها) در برنامه رادیوئی در دهۀ چهل .

6 – دائر شدن رشتۀ موسیقی در دانشگاه تهران ( ترکیب موسیقی علمی جهانی با موسیقی سنتی ایران ) در دهۀ پنجاه .

7 – تأسیس مرکز حفظ و اشاعۀ موسیقی ایران در دهۀ شصت .

8 – ایجاد کانون چاووش در بخش خصوصی ، بموازات مرکز حفظ و اشاعۀ موسیقی .

و به دنبال همۀ اینها کمرنگ شدن و کُند شدن حرکت موسیقی اندیشه در 30 سال اخیر .

نوید آینده :

موضوعی که هر ایرانی باید در نظر داشته باشد ، اینست که بزرگترین و با ارزشترین سرمایه ایران و ایرانی ، سرمایۀ فرهنگی است که حفظ و اشاعۀ آن در گسترۀ جهانی بعنوان هویت ملّی و هویت ایرانی ، به نظر من نه تنها وظیفه ، بلکه می تواند موجب افتخار و سربلندی هر ایرانی باشد .

امروز از نظر تاریخی در وضعیتی هستیم که موسیقی گیشه بر موسیقی اندیشه چیره شده و این وضعیت برای موسیقی ایران هشداری است نگران کننده . بنابراین برای حفظ و اشاعۀ این موسیقی تدبیر و تلاش تازه ای لازم است .

مکتب موسیقی ذوالفنون به اعتبار کارنامۀ 50 سالۀ خود ، قصد دارد که در این عرصه گام بردارد و ذهن شنونده موسیقی را از مرحلۀ گوش نوازی به مقام روح نوازی سوق دهد . این حرکت مستلزم برنامه ریزی گسترده ای است که جزئیات آن در آینده نزدیک از طریق نشریات و سایت مربوطه به اطلاع هموطنان خواهد رسید . یادآوری این نکته نیز لازم است که برای رسیدن به نتیجۀ مطلوب و اهداف متعالی ، یکی از عوامل مؤثر و کارساز ، توجه و همیاری و همکاری هم میهنان عزیز است .

جلال ذوالفنون

25 دسامبر 2009

ایندیانا پولیس