تلفیق شعر و موسیقی در فضای موسیقی ایران

فضای موسیقی ایران بطور کلی در دوران اخیر گرفتار نابسامانی های متعدد شده که باید طی برنامه ای گسترده ساماندهی شود . این ساماندهی در گرو دو عامل اساسی است : یکی تربیت ذهن شنوندۀ موسیقی و دیگر مدیریت و نظارت افراد متخصص و صالح در این حرکت .

ساماندهی و تربیت ذهن شنونده :

در مقالۀ قبل به تقسیم بندی موسیقی به دو بخش موسیقی گیشه و موسیقی اندیشه اشاره شد و گفتیم برای اینکه شنوندۀ موسیقی بتواند به ذهنیت خود شکل دهد و در انتخاب ، گرفتار سردرگمی نباشد ؛ لازم است که فضای ارائه موسیقی را به دو بخش گیشه و اندیشه تقسیم کنیم و خصوصیات هر یک از این دو نوع موسیقی را نیز شرح دادیم که این موضوع کلاً بخشی از ساماندهی ذهن شنونده موسیقی محسوب می شود .

در مقالۀ حاضر سخنی داریم دربارۀ تلفیق شعر و موسیقی . در اینجا باز می رسیم به ساماندهی ذهن شنونده ، یعنی پاک کردن تصورات و توهمات نادرست از ذهن شنونده و اینکه باورهای متداول و پذیرفته شده در این زمینه تا چه حد از حقیقت برخوردار است .

یکی از باورهائی که در ذهن شنوندۀ موسیقی ایرانی شکل گرفته ، اینست که در موسیقی ایران شعر و موسیقی دو عامل جدانشدنی هستند در حالیکه با توضیح این موضوع خواهیم دید که چنین نیست .

کسانیکه با موسیقی ایرانی مأنوس هستند خوب می دانند که یکی از بخشهای مهم موسیقی ، بخش تکنوازی است چرا که در این بخش امکانات بداهه پردازی فراوان است و بداهه پردازی هم یکی از ارکان قابل توجه موسیقی ماست . گرچه آن هم شرایط خودش را دارد و در جای خود به آن خواهیم پرداخت . این بخش از موسیقی با اهمیتی که دارد و نقش موثری که در بیان موسیقی ایرانی دارد با شعر و کلام پیوندی ندارد . اگر هم گاهی ریتم شعری در آن مشاهده می شود بخاطر شعر نیست ، بلکه بخاطر ریتم است که عاملی است مشترک بین شعر و موسیقی و از این موضوع هم که بگذریم ما در ردیف موسیقی ایران نمونه های فراوانی داریم که از زیبائی برخوردارند ، ولی پیوندی با شعر و کلام ندارند ، مثل : شهرآشوب ، ضرب اصول ، دلگشا ، لزگی و غیره . و باز از این بخش هم که بگذریم مواردی را در فضای جدید موسیقی می بینیم که از زیبائی و لطافت لازم برخوردار بوده و حتی برای مردم خاطره انگیز شده ولی پیوندی با شعر و کلام ندارد ، مثل : قطعه نی نوا کار آقای حسین علیزاده و یا قطعاتی که در آلبوم گل صدبرگ و یـا آتش در نیستان ارائه شده و چیزهائی مشابه در این زمینه .

یکی دیگر از باورهای متداول و نادرست اینست که شعر اگر با موسیقی همراه شود زیبائی بیشتری پیدا خواهد کرد ، در حالیکه همیشه اینطور نیست و این نظر را به عنوان قانون کلی نمی توان پذیرفت و ما در موسیقی ایران موارد فراوانی را شاهد هستیم . ( بخصوص در زمان حاضر ) که ترکیب و تلفیق شعر با موسیقی نه تنها موجب نشده بلکه سبب آشفتگی شعر و آشفتگی موسیقی نیز شده است .

این باور نادرست را اگر بخواهیم اصلاح کنیم بهتر است که به این شکل بیان شود : ترکیب شعر و موسیقی در بعضی موارد می تواند موجب زیبائی بیشتر شود ولی نه همیشه .

نکته دیگر اینکه بیان شعر در موسیقی لزوماً و منحصراً به معنای گرفتار شدن شعر در پیچ و خم آواز نیست و این ترکیب را به شکل های دیگر نیز می توان ارائه داد ، مثل دکلمه در کنار موسیقی ، همان چیزی که در برنامه گلها شاهد آن بوده ایم و در فضای امروز با سلیقه و ذوق های جوان ، شکل مناسبتر و بهتری هم میتوان به آن داد .

در اینجا یادآور میشود که گفتار و نوشتار در جهت ساماندهی موسیقی ایران همچنان ادامه خواهد داشت و علاقمندان نیز می توانند به منظور اظهار نظر و انتقاد با سایت مربوطه در ارتباط باشند .

منظور از متخصص که در آغاز به آن اشاره شد ، منحصراً و لزوماً تخصص در اجرای موسیقی نیست . در این حرکت فرهنگی ، همه کسانیکه در شنیدن موسیقی جایگاه ارزنده داشته و یا نظری در موسیقی دارند ، می توانند شرکت داشته باشند .

جلال ذوالفنون

18 آذرماه 1388

www.zolfonoon.ir

This e-mail address is being protected from spam bots, you need JavaScript enabled to view it